Ἑρμηνεία εἰς τόν κανόνα τῆς ἑορτῆς τῶν Θεοφανείων - Αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου

Τροπάριον.

Τόν ρύπον ὁ σμήχων τῶν ἀνθρώπων, τούτοις καθαρθείς ἐν Ἰορδάνῃ, οἷς θελήσας ὡμοτώθη ὅ ἦν μείνας, τούς ἐν σκότει φωτίζει Κύριος· ὅτι δεδόξασται.

 

      Ἑρμηνεία.

Ὁ Κύριος, λέγει, ὁ ὁποῖος καθαρίζει καί ἀποπλύνει τόν μολυσμόν τῆς ἁμαρτίας τῶν ἀνθρώπων, αὐτός σήμερον ἐκαθαρίσθη εἰς τόν Ἰορδάνην ποταμόν διά τοῦ Βαπτίσματος. Τίνος χάριν; Διά τούτους τούς ἀνθρώπους, μέ τούς ὁποίους θεληματικῶς ὡμοιώθη κατά φύσιν γενόμενος ἄνθρωπος, μή τραπείς κατά τήν Θεότητα, ἀλλά μείνας ἐκεῖνο ὅπου ἦτον: ἤτοι τέλειος Θεός· ὅθεν εἶπεν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος· «Ὁ μέν γάρ (Χριστός) αὐτοκάθαρσις ἦν, καί οὐκ ἐδεῖτο καθάρσεως, ἀλλά σοί (διά σέ) καθαίρεται, ὥσπερ καί σαρκοφορεῖ, ἄσαρκος ὤν» (Λόγος εἰς τό Βάπτισμα). Οὐ μόνον δέ σμήχει ὁ Χριστός καί καθαρίζει, ἀλλά καί φωτίζει· καθαρίζει μέν γάρ, τό θεῖον προβαλλόμενος ὕσσωπον, καί ὑπέρ χιόνα λευκαίνων τούς τό θεῖον λαμβάνοντας Βάπτισμα· περί ὧν καί ὁ Δαβίδ παρεκάλει πρότερον λέγων· «Ραντιεῖς με ὑσσώπω, καί καθαρισθήσομαι· πλυνεῖς με, καί ὑπέρ χιόνα λευκανθήσομαι» (Ψαλ. ν´ 9). Ὅθεν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος λουτρόν ὀνομάζει τό Βάπτισμα, ὡς ἔκπλυσιν (Λόγος περί Βαπτίσματος).

Φωτίζει δέ πάλιν ὁ Χριστός, διότι αὐτός κατά τόν Ἰωάννην (α´ 9) εἶναι τό φῶς τό ἀληθινόν, τό ὁποῖον φωτίζει πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τόν Κόσμον, ὄχι εἰς τόν αἰσθητόν καί ὑλικόν κόσμον, ἀλλ᾿ εἰς τόν νοητόν ἐκεῖνον τῶν ἀρετῶν· διά τοῦτο πάλιν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος φώτισμα ὀνομάζει τό Βάπτισμα (Λόγος περί Βαπτίσματος).

 

Ὅρα ὅμως, ἀγαπητέ, ὅτι πρῶτον καθαρίζει ὁ Κύριος, καί δεύτερον φωτίζει· καθαρίζει γάρ πρῶτον τόν ἄνθρωπον ἀπό τά πάθη διά τῆς ἐργασίας τῶν ἐντολῶν, καί δεύτερον φωτίζει τόν κεκαθαρμένον διά τῆς ἐλλάμψεως καί τοῦ φωτισμοῦ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Καί καθώς οἱ γανόνοντες τά χάλκινα ἀγγεῖα, πρῶτον καθαρίζουσιν αὐτά ἀπό τόν μολυσμόν ὅπου ἔχουσιν, ἔπειτα λαμπρύνουσιν αὐτά μέ τό γάνωμα· οὕτω καί ὁ Θεός, πρῶτον καθαρίζει τήν καρδίαν καί τόν νοῦν, καί ἔπειτα λαμπρύνει αὐτά μέ τό φῶς τῆς θείας του χάριτος. Ὥστε ὅποιος ἀγαπᾷ νά φωτισθῇ ἐκ Θεοῦ, πρῶτον πρέπει νά καθαρισθῇ ἀπό τά πάθη διά τῶν θεουργῶν ἐντολῶν «Οὗ γάρ κάθαρσις, ἐκεῖ ἔλλαμψις· (λέγει ὁ Θεολόγος Γρηγόριος Λόγος εἰς τά Φῶτα) ἄνευ γάρ τοῦ πρώτου τό δεύτερον οὐ δίδοται» εἰ δέ πρό τοῦ νά καθαρισθῇ τινάς ζητεῖ νά φωτισθῇ, μάτην καί ἀνωφελῶς κοπιάζει.

   

                                                                 Τροπάριον.

Στειρεύουσα πρίν, ἠτεκνωμένη δεινῶς σήμερον, εὐφραίνου Χριστοῦ Ἐκκλησία· δι᾿ ὕδατος καί Πνεύματος, Υἱοί γάρ σοι γεγέννηνται, ἐν πίστει ἀνακράζοντες· Οὐκ ἔστιν Ἅγιος ὡς ὁ Θεός ἡμῶν, καί οὐκ ἔστι δίκαιος, πλήν σου Κύριε.

 

                                                                Ἑρμηνεία.

Τήν ὑπόθεσιν τῆς τρίτης Ὠιδῆς, ἥτις ἦτον ἡ Προφῆτις Ἄννα ἡ στεῖρα οὖσα πρότερον, ὕστερον δέ γενομένη πολύτεκνος, σμίγων ὁ θεῖος Μελωδός μέ τήν ἑορτήν τῶν Φώτων, ἐπιστρέφει πρός τήν ἐξ Ἐθνῶν Ἐκκλησίαν, καί λέγει πρός αὐτήν· ὦ Ἐκκλησία τοῦ Χριστοῦ, ἡ πρῴην στεῖρα καί δεινῶς ἠτεκνωμένη: ἤτοι ἡ πολλά ἄτεκνος, σύ εὐφραίνου καί ἀγάλλου σήμερον κατά τήν παροῦσαν ἑορτήν τῶν Φώτων. Διά τί; Ἐπειδή πολλά τέκνα ἐγεννήθησαν εἰς ἐσέ διά τοῦ ὕδατος καί τοῦ Πνεύματος: ἤτοι διά μέσου τοῦ Ἁγίου Βαπτίσματος τοῦ ἐξ ὕδατος συνισταμένου καί Πνεύματος· γέννησις γάρ ὀνομάζεται καί τό Ἅγιον Βάπτισμα· διότι εἶπεν ὁ Κύριος πρός τόν Νικόδημον· «Ἐάν μή τις γεννηθῇ ἐξ ὕδατος καί Πνεύματος, οὐ δύναται εἰσελθεῖν εἰς τήν Βασιλείαν τοῦ Θεοῦ» (Ἰω. γ´ 5)· καί πάλιν· «Τό γεγεννημένον ἐκ τοῦ Πνεύματος Πνεῦμά ἐστι» (αὐτόθι 6). Ἐγεννήθησαν δέ Υἱοί εἰς ἐσέ τήν πρίν στεῖραν ὅλοι διορατικοί καί προφητικοί, καθώς ἦτον ὁ Σαμουήλ· οὗτοι δέ εἶναι οἱ βαπτισθέντες χριστιανοί, οἱ ὁποῖοι μέ πίστιν ἀνακράζουσιν εἰς τόν τούτους πνευματικῶς γεννήσαντα Χριστόν· «Οὐκ ἔστιν Ἅγιος, ὡς ὁ Θεός ἡμῶν, καί οὐκ ἔστι δίκαιος πλήν σου Κύριε».

 

Σημείωσαι δέ, ὅτι τό ρητόν τοῦτο τοῦ Εἱρμοῦ ἐρανίσθη ὁ Μελωδός ἀπό τόν Προφήτην Ἡσαΐαν λέγοντα· «Εὐφράνθητι στεῖρα ἡ οὐ τίκτουσα· ρῆξον καί βόησον ἡ οὐκ ὠδίνουσα, ὅτι πολλά τά τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον (τῆς ἐξ Ἐθνῶν Ἐκκλησίας), ἤ τῆς ἐχούσης τόν ἄνδρα (τῆς Ἰουδαϊκῆς Συναγωγῆς)» (Ἡσ. νδ´ 1). Ἀλλά καί ἡ Προφῆτις Ἄννα ἡ Ποιήτρια τῆς Ὠιδῆς ταύτης εἰς τύπον εἶναι τῆς ἐξ Ἐθνῶν Ἐκκλησίας κατά τόν Θεοδώριτον, ἡ δέ Φενάννα, εἰς τύπον τῆς Συναγωγῆς τῶν Ἰουδαίων. Ἡ ἐξ Ἐθνῶν λοιπόν Ἐκκλησία ἐγέννησεν ἑπτά: ἤτοι πολλά· ἐπειδή ὁ ἑπτά ἀριθμός παρά τῇ θείᾳ Γραφῇ εἶναι δηλωτικός πλήθους, καί σημαίνει τήν πολυγονίαν τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, κατά τόν αὐτόν Θεοδώριτον· ἡ δέ Συναγωγή τῶν Ἑβραίων πολύτεκνος οὖσα πρότερον, τώρα ἔγινε πάντη στεῖρα καί ἄτεκνος· ὅθεν ἐπληρώθη τό τῆς Ἄννης λόγιον τό λέγον· «Ἡ Στεῖρα ἔτεκεν ἑπτά, καί ἡ πολλή ἐν τέκνοις ἠσθένησε» (α´ Βασιλ. β´ 5).

Ὁ δέ Θεοδώριτος οὕτως ἑρμηνεύει τό ἀνωτέρω ρητόν τοῦ Ἡσαΐου· «Εὐφράνθητι στεῖρα ἡ οὐ τίκτουσα· οὐ γάρ ἔτικτεν ἡ Ἐκκλησία πάλαι, τῇ δέ τῶν εἰδώλων δουλείᾳ προσήδρευε· ρῆξον καί βόησον ἡ οὐκ ὠδίνουσα· τέθεικε τό «ρῆξον» ἐπί τῆς βιαίας γεννήσεως, ὡσαύτως δέ καί τό «βόησον»· φασί γάρ τάς μαίας παρακελεύεσθαι ταῖς δυστοκούσαις καί βιάζεσθαι καί βοᾶν· τό δέ «εὐφράνθητι» ἐπί τῆς παρ᾿ ἐλπίδα δωρηθείσης πολυπαιδίας τέθεικε· ἐναντίον δέ πως εἶναι δοκεῖ τό «ρῆξον καί εὐφράνθητι»· ἀμφότερα δ᾿ ὅμως συνέβη· καί γάρ παρ᾿ ἐλπίδα γεγένηκε· τοιαῦται γάρ τοῦ Παναγίου Πνεύματος αἱ ὠδῖνες».

 

Τά αὐτά σχεδόν λέγει καί ὁ Ἀλεξανδρείας Κύριλλος ἑρμηνεύων τό ρητόν τοῦτο, παρά τοῦ ὁποίου φαίνεται ὅτι τά ἐρανίσθη ὁ Θεοδώριτος· οὕτω γάρ φησίν· «Ἰδού προστέτακται ρῆξαί τε καί βοῆσαι· ἔθος δέ τοῦτο δρᾶν ταῖς ἐπί δίφρῳ καί τικτούσαις γυναιξίν, ἅς δή φασί παροτρύνειν τάς μαίας ἔντονόν τι καί τορόν ἀναβοᾶν, ἵν᾿ ἐκθλίβοιτο τῆς μήτρας τό βρέφος, εὐρυνομένου τοῦ σπλάγχνου πρός τήν βοήν· τοῦτο, οἶμαι, ἐστί τό «ρῆξον καί βόησον». Ἄρξαι δή οὖν τοῦ τίκτειν, φησί, καί ὡς ὠδίνουσα πολλούς δίδου συχνῶς τήν ταῖς τικτούσαις ἀεί πρέπουσαν βοήν· ὡς ἐσομένη δέ Μήτηρ ἀναριθμήτων λαῶν εὐφροσύνην δέχου τήν πνευματικήν… Ἔθος μέν οὖν τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ ἔρημον ἀποκαλεῖν τήν χήραν. Ἐχήρευσε δέ τῶν Ἐθνῶν ἡ πληθύς· οὐ γάρ ἐπλούτει τήν κοινωνίαν τήν πρός τόν σπορέα λόγον· ἐπειδή δέ παρεδέξατο τόν ἐξ Οὐρανοῦ Νυμφίον, πολλά γέγονεν αὐτῆς τά τέκνα μᾶλλον ἤ τῆς ἐχούσης τόν ἄνδρα».

 

                                                                  Τροπάριον.

Μεγάλη φωνή, ἐν τῇ ἐρήμῳ βοᾷ Πρόδρομος· Χριστοῦ ἑτοιμάσατε ὁδούς, καί τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, εὐθείας ἀπεργάσασθε, ἐν πίστει ἀνακράζοντες· Οὐκ ἔστιν Ἅγιος, ὡς ὁ Θεός ἡμῶν, καί οὐκ ἔστι δίκαιος, πλήν σου Κύριε.

 

                                                                 Ἑρμηνεία.

Ἀπό τό βιβλίο τοῦ Προφήτου Ἡσαΐου ἐρανίσθη ὁ Μελωδός τό Τροπάριον τοῦτο· λέγει γάρ ἐκεῖνος ἐκεῖ· «Φωνή βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· ἑτοιμάσατε τήν ὁδόν τοῦ Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τάς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν» (Ἡσ. μ´ 3). Ὅθεν οὕτως ἀρχίζει· ὁ τοῦ Κυρίου μέγιστος Πρόδρομος, ἡ μεγάλη καί ὑψηλοτάτη καί ἐξάκουστος φωνή τοῦ Θεοῦ Λόγου, βοᾷ εἰς τού λαούς ἐν τῇ ἐρήμῳ τοῦ Ἰορδάνου καί λέγει· ἑτοιμάσατε, ὦ λαοί, ἑτοιμάσατε τήν στράταν τοῦ Χριστοῦ: ἤτοι ἕτοιμοι γίνεσθε εἰς τήν εὐαγγελικήν πολιτείαν, καθώς ἑρμηνεύει ὁ Θεοφύλακτος· ὁδός γάρ τό Εὐαγγέλιον λέγεται· εὐθείας κάμετε τάς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν: ἤτοι τάς τοῦ παλαιοῦ Νόμου ἐντολάς ἀναδείξατε πνευματικάς· ἐπειδή τό Πνεῦμα τό Ἅγιον εὐθές εἶναι· τά δέ τοῦ Νόμου προστάγματα λέγονται τρίβοι, ὡς τετριμμένα καί παλαιά, κατά τόν αὐτόν Θεοφύλακτον.

Σημείωσαι, ὅτι τό «μεγάλη φωνῆ» δύναται νά νοηθῇ καί εἰς δοτικήν κατ᾿ ἔλειψιν τῆς ἐν προθέσεως οὕτω· ὁ Πρόδρομος βοᾷ ἐν μεγάλῃ φωνῇ. Ποῦ δέ βοᾷ; Ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς Ἰουδαίας· οὕτω γάρ ὁ Εὐαγγελιστής Ματθαῖος γράφει· «Ἐν δέ ταῖς ἡμέραις ἐκείναις παραγίνεται Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής κηρύσσων ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς Ἰουδαίας» (Ματθ. γ´ 1). Καί μολονότι ὁ Εὐαγγελιστής Λουκᾶς λέγει, ὅτι ἦλθεν εἰς πᾶσαν τήν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, κηρύσσων Βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν (Λουκ. γ´ 3)· μ᾿ ὅλον τοῦτο πιθανόν εἶναι νά ἦτον καί ἔρημοι τόποι μεταξύ τῆς περιχώρου τοῦ Ἰορδάνου, ὅπου οἱ ὄχλοι ἐρχόμενοι ἤκουον τό κήρυγμα τοῦ Ἰωάννου· ὅθεν λέγει ὁ Ματθαῖος· «Τότε ἐξεπορεύετο πρός αὐτόν Ἱεροσόλυμα καί πᾶσα Ἰουδαία καί πᾶσα ἡ περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου» (Ματ. γ´ 5). Ὁ δέ Πτωχός Πρόδρομος λέγει, ὅτι ἐπειδή τό ρῆμα (τό πρόσταγμα) Κυρίου ἐγένετο ἐν τῇ ἐρήμῳ πρός Ἰωάννην, ὡς λέγει ὁ Λουκᾶς, «Ἐγένετο ρῆμα Θεοῦ ἐπί Ἰωάννην τόν τοῦ Ζαχαρίου Υἱόν ἐν τῇ ἐρήμῳ» (Λουκ. γ´ 2), ἐκ τούτου λέγεται καταχρηστικῶς, ὅτι ἐκήρυττε τό κήρυγμα του ἐν τῇ ἐρήμῳ. Εἰ δέ θέλει νά νοήσῃ τινάς ἔρημον τούς ἐρήμους ὄντας ἀνθρώπους πάσης θεογνωσίας καί ἀγαθοεργίας, ἁρμόζει νά νοήσῃ περί τῶν ἀνθρώπων τό «Φωνή βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ». Ὁ δέ Εὐθύμιος ὁ Ζυγαδηνός λέγει ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ του κατά Ματθαῖον· «Δύο ἐρήμους νοοῦμεν, μίαν τήν ἐνδοτέραν, ἀφ᾿ ἧς ἦλθεν ὁ Ἰωάννης, καί ἐν ᾗ ἐγένετο πρός αὐτόν τό ρῆμα Κυρίου κατά τόν Λουκᾶν· δευτέραν δέ τήν περί τόν Ἰορδάνην, ἐφ᾿ ἥν ἐξῆλθεν, ἥν ὁ Ματθαῖος ἔρημον τῆς Ἰουδαίας ὠνόμασεν, ὁ δέ Λουκᾶς, περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου».

 

                                                                   Τροπάριον.

Ρυπτόμενον ἥλιον τίς εἶδεν, ὁ Κήρυξ βοᾷ, τόν ἔκλαμπρον τῇ φύσει; ἵνα σε ὕδασιν ἀπαύγασμα τῆς δόξης, Πατρός χαρακτήρ ἀϊδίου ἐκπλύνω, καί χόρτος ὤν, πυρί ψαύσω τῆς σῆς Θεότητος; Σύ γάρ Χριστός, Θεοῦ σοφία καί δύναμις.

 

                                                                   Ἑρμηνεία.

Ἐκ μέρους τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου προσφέρει ὁ Μελωδός τό παρόν Τροπάριον, καί λέγει οὕτω· ὁ Κήρυξ καί Πρόδρομός σου, Σῶτερ, ἀποφεύγων τήν βίαν ὅπου ἔκαμνες εἰς αὐτόν διά νά σέ βαπτίσῃ ταῦτα ἔλεγε δικαιολογούμενος· ποῖος ἄνθρωπος εἶδε ποτέ τόν αἰσθητόν τοῦτον καί φύσει λαμπρότατον Ἥλιον νά καθαρίζεται; Βέβαια οὐδείς. Ἄν δέ τόν αἰσθητόν τοῦτον Ἥλιον, ὅς τις εἶναι κτίσμα καί ποίημα, κανείς δέν ἐπιχειρίζεται νά πλύνῃ καί νά καθαρίσῃ καμμίαν φοράν, πῶς ἐγώ τολμῶ νά πλύνω καί νά καθαρίσω ἐσέ τόν ἀληθῆ καί καθαρώτατον Ἥλιον τῆς δικαιοσύνης, τόν Κτίστην καί Ποιητήν τοῦ Ἡλίου; πῶς δύναμαι νά βαπτίσω ἐσέ ὅπου εἶσαι τό ἀπαύγασμα τῆς δόξης τοῦ Πατρός, καί ὁ χαρακτήρ τῆς ἀϊδιότητος αὐτοῦ;

Καί ἐκεῖνος μέν ὅπου ἤθελεν ἐπιχειρισθῆ νά καθαρίσῃ τόν Ἥλιον, βέβαια μέλλει νά περιγελᾶται ἀπό ὅλους τούς ἀνθρώπους καί νά περιπαίζεται ὡς ἀνόητος, ἐπειδή ἐπεχείρησε νά κάμῃ ἕνα πρᾶγμα ἀδύνατον· ἐγώ δέ, ἄν βαπτίσω ἐσέ, ὄχι μόνον ἔχω νά περιγελῶμαι ἀπό ὅλους ὡς ἄφρων, ἀλλά πρός τούτοις θέλω κατακαύσει τάς χεῖράς μου· ἐπειδή χορτάρι ξηρόν ὤν: ἤτοι φθαρτός κατά τήν φύσιν τοῦ σώματος, ἀπετόλμησα νά ἐγγίσω εἰς τό φύσει ἄϋλον πῦρ τῆς ἰδικῆς σου Θεότητος. Ἐπιφέρει δέ ἀκολούθως ὁ Μελωδός Σύ γάρ τό, εἶσαι ὁ Χριστός ἡ ἐνυπόστατος τοῦ Θεοῦ σοφία καί δύναμις· τό ὁποῖον εἶπε καί ἀνωτέρω· συνήθειαν γάρ ἔχει οὗτος ἐξαίρετον παρά τούς ἄλλους Μελωδούς νά τελειώνῃ πολλάς Ὠιδάς τῶν Κανόνων του μέ τό ἴδιον τέλος, ὡς εἴπομεν ἑρμηνεύοντες τόν Κανόνα τῆς Ὑψώσεως τοῦ Σταυροῦ.

 

                                                                   Τροπάριον.

Ψυχῆς τελῶν ἔμφρονος, καί λόγῳ τιμώμενος, ἀψύχων εὐλαβοῦμαι· εἰ γάρ βαπτίσω σε, κατήγορόν μοι ἔσται, πυρί καπνιζόμενον ὄρος, φυγοῦσα δέ θάλασσα διχῇ, καί Ἰορδάνης οὗτος στραφείς· σύ γάρ Χριστός, Θεοῦ σοφία καί δύναμις.

 

                                                                    Ἑρμηνεία.

Παρομοίως μέ τά ἀνωτέρω δύο Τροπάρια ἀναφέρει καί εἰς τό Τροπάριον τοῦτο ὁ Μελωδός τόν Βαπτιστήν Ἰωάννην δικαιολογούμενον καί λέγοντα πρός τόν Δεσπότην Χριστόν, ὅς τις ἐζήτει νά βαπτισθῇ. Δέν ἤθελα γένει τόσης καταδίκης ἄξιος, Δέσποτα, ἄν ἔμελλον νά νικηθῶ κατά τήν εὐλάβειαν ἀπό τόν Μωϋσῆν ἐκεῖνον τόν ἐστολισμένον μέ νοῦν καί λογικόν, τόν Προφήτην, τόν νομοθέτην καί δημαγωγόν τόσων μυριάδων λαοῦ, καί τόν ἀξιωθέντα νά σέ ἰδῇ καί νά σέ ἀκούσῃ, ὡς εἶπον ἀνωτέρω· ἀλλά τώρα καί αὐτῶν τῶν ἀψύχων καί ἀλόγων κτισμάτων ἔχω νά φανῶ ἀνευλαβέστερος καί κατώτερος ἐγώ ὅπου ἔχω ψυχήν νοεράν καί φρονοῦσαν τό πρέπον, καί ὁ ὁποῖος εἶμαι τιμημένος μέ λογικόν καί διάκρισιν, ἄν δέν εὐλαβηθῶ τό ἀξίωμα τῆς Θεότητός σου, ἀλλά τολμήσω νά σέ βαπτίσω.

Ἐπειδή καί αὐτά τά ἄψυχα ἔχουν τρόπον τινά νά λάβουν φωνήν καί νά μέ κατηγορήσουν· τό Σίναιον Ὄρος, τό ὁποῖον ἐκαπνίζετο ὅλον ἀπό φωτίαν διά τήν ἰδικήν σου κατάβασιν «Τό ὄρος, φησί, τό Σινᾶ ἐκαπνίζετο ὅλον διά τό καταβεβηκέναι ἐπ᾿ αὐτό τόν Θεόν ἐν πυρί, καί ἀνέβαινεν ὁ καπνός, ὡσεί καπνός καμίνου, καί ἐξέστη πᾶς ὁ λαός σφόδρα» (Ἔξοδ. ιθ´ 18), δικαίως θέλει μέ κατηγορήσει ὡς τολμηρόν καί ἀνευλαβῆ· θέλει μέ κατηγορήσει ἡ ἐρυθρά θάλασσα, ἥτις ἔφυγεν ἀπό τοῦ προσώπου σου, καί ἐσχίσθη εἰς δύο μέρη, καί τό μέν ἕνα μέρος αὐτῆς ἐστάθη ὡς τεῖχος ἐκ δεξιῶν, τό δέ ἄλλο, ἐξ ἀριστερῶν· ἀλλά πρό ἐκείνων θέλει μέ κατηγορήσει ὁ ποταμός οὗτος Ἰορδάνης, εἰς τόν ὁποῖον στεκόμεθα· διότι καί αὐτός ἐκ προσώπου σου ἐμπόδισε πρό ὀλίγου τό ρεῦμά του, καί δέν ἔτρεχε κάτω, ἀλλ᾿ ἐστράφη εἰς τά ὀπίσω κατά τόν Προφητάνακτα λέγοντα· «Ἡ θάλασσα εἶδε καί ἔφυγεν· ὁ Ἰορδάνης ἐστράφη εἰς τά ὀπίσω» Ψαλ. ριγ´ 3). Ἐρωτᾷ δέ ὁ Προφήτης τήν αἰτίαν λέγων· «Τί σοι ἐστί θάλασσα, ὅτι ἔφυγες; καί σύ Ἰορδάνη, ὅτι ἐστράφης εἰς τά ὀπίσω; » Καί ἀποκρίνεται. «Ἀπό προσώπου Κυρίου ἐσαλεύθη ἡ γῆ, ἀπό προσώπου τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ» (αὐτόθι 5).

 

 Σημείωσαι, ὅτι ὁ ἀνώνυμος ἑρμηνευτής εἰς τό «ἀψύχων» θέλει νά νοεῖται ἐξωθεν ἡ ἀπό πρόθεσις, καί νά λέγηται «εὐλαβοῦμαι, αἰδοῦμαι, φυλάττομαι ἀπό τῶν ἀψύχων. Καί τοῦτο δέ σημείωσαι, ὅτι τά ἀνωτέρω κατά προσωποποιΐαν ρητορικήν ἐσχηματίσθησαν ὑπό τοῦ Μελωδοῦ καί τοῦ Δαβίδ· ὅθεν εἶπεν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος· «Πολλά ἡ Γραφή προσωποποιεῖν οἶδε καί τῶν ἀψύχων»· ὁ δέ Χρυσόστομος θέλει ὅτι διά τῶν τοιούτων λόγων τῶν ἀψύχων παρασταίνεται τό μέγεθος τῶν συμβαινόντων πραγμάτων· οὕτω γάρ λέγει· «Μάνθανε τῆς Γραφῆς τό ἔθος· ὅτε γάρ βούλεται μέγα τι Χριστόν, ἤ μέγα λυπηρόν ἀπαγγεῖλαι, καί αὐτά τά ἄψυχα αἰσθάνεσθαί φησιν· οὐκ ἐπειδή αἰσθάνεται, ἀλλ᾿ ἵνα τό μέγεθος παραστήσῃ τῶν συμβαινόντων».

 

                                                                    Ὠδή ε´.

 

                                                                Ὁ Εἱρμός

Ἰησοῦς ὁ ζωῆς ἀρχηγός, λύσαι τό κατάκριμα ἥκει, Ἀδάμ τοῦ Πρωτοπλάστου· καθαρσίων δέ, ὡς Θεός μή δεόμενος, τῷ πεσόντι καθαίρεται ἐν τῷ Ἰορδάνῃ· ἐν ᾧ τήν ἔχθραν κτείνας, ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν, εἰρήνην χαρίζεται.

 

                                                              Ἑρμηνεία.

Ἀπό διάφορα ρητά συνεκροτήθη τό παρόν Τροπάριον ὑπό τοῦ Ἱεροῦ Μελωδοῦ· τό γάρ «ὁ ζωῆς ἀρχηγός» ἐρανίσθη ἀπό τάς Πράξεις, ὅπου ὁ Κορυφαῖος Πέτρος ἔλεγε πρός τούς Ἰουδαίους· «Ὑμεῖς ᾐτήσασθε ἄνδρα φονέα χαρισθῆναι ὑμῖν, τόν δέ ἀρχηγόν τῆς ζωῆς ἀπεκτείνατε» (Πράξ. γ´ 15). Ὅθεν λέγει ὁ Μελωδός, ὅτι ὁ Ἰησοῦς ὁ Σωτήρ τοῦ Κόσμου, ὁ ἀρχηγός τῆς κατά Πνεῦμα καί αἰωνίου ζωῆς ἦλθεν εἰς τόν Κόσμον διά νά λύσῃ τό κατάκριμα καί ἐπιτίμιον, τουτέστι τόν θάνατον, εἰς τόν ὁποῖον ὑπέπεσεν ὁ πρωτόπλαστος Ἀδάμ διά τήν παράβασιν· «Ἧι δ᾿ ἄν ἡμέρᾳ, φησί, φάγητε ἀπ᾿ αὐτοῦ (τοῦ ξύλου τῆς γνώσεως) θανάτῳ ἀποθανεῖσθε» (Γέν. β´ 17)· διότι τοιαῦτα εἶναι τά ἀποτελέσματα τῆς ἁμαρτίας θάνατος» (Ρωμ. ς´ 23). Καί δικαίως ἐγένετο ἡ εἰς τόν Κόσμον ἔλευσις τοῦ Ἰησοῦ· διότι οὐδείς ἄλλος ἐδύνατο νά καταλύσῃ τήν στέρησιν τῆς ζωῆς, πάρεξ ὁ ἔχων τήν ἐξουσίαν τῆς ζωῆς καί τοῦ θανάτου, ἤ καλύτερα νά εἰπῶ, ὁ ὤν αὐτοζωή καί τῆς ζωῆς ἀρχηγός. Καθώς δέ τό σκότος στέρησις ὄν τοῦ φωτός, λύεται ἀπό τόν Ἥλιον, ὅταν ἀνατείλῃ· οὕτω καί ὁ θάνατος στέρησις ὤν τῆς ζωῆς, ἐλύθη, ὅταν ὁ τῆς ζωῆς ἀρχηγός ἐπεδήμησεν.

Ὁ Ἰησοῦς λοιπόν μολονότι δέν εἶχεν χρείαν νά καθαρισθῇ διά τοῦ Βαπτίσματος, ἐπειδή ποίαν χρείαν ἔχει ἡ αὐτοκάθαρσις νά καθαρισθῇ; μ᾿ ὅλον τοῦτο αὐτός καθαίρεται καί βαπτίζεται σήμερον χάριν τοῦ Ἀδάμ, ὅς τις ἔπεσεν εἰς τήν λάσπην τῆς ἁμαρτίας, καί διά τοῦτο ἐχρειάζετο νά καθαρισθῇ ἀπό αὐτήν. Βαπτιζόμενος δέ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ, ἀπέκτεινεν εἰς αὐτόν καί ἐθανάτωσε τήν ἔχθραν, ἡ ὁποία ἦτον μεταξύ ἡμῶν καί τοῦ Θεοῦ διά τήν ἁμαρτίαν. Ἀφ᾿ οὗ δέ τήν ἔχθραν ἐθανάτωσεν, ἐχάρισεν εἰς ἡμᾶς τήν ἑαυτοῦ θείαν εἰρήνην, ἥτις ὑπερέχει κάθε νοῦν καί διάνοιαν. Κατεσκεύασε δέ τό τέλος τοῦ Τροπαρίου ὁ Μελωδός ἀπό διάφορα ρητά τοῦ Παύλου· διότι αὐτός ἐν μέν τῇ πρός Ἐφεσίους ἐπιστολῇ γράφει «Χριστός ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τά ἀμφότερα ἕν, ὁ καί τό μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας» (Ἐφ. β´ 14).

 

 Καί πάλιν, «Ἵνα ἀποκαταλλάξῃ τούς ἀμφοτέρους ἐν ἑνί σώματι τῷ Θεῷ διά τοῦ Σταυροῦ, ἀποκτείνας τήν ἔχθραν ἐν αὐτῷ» (αὐτόθι 16)· ἐν δέ τῇ πρός Φιλιππησίους ἐπιστολῇ γράφει «Καί ἡ εἰρήνη τοῦ Θεοῦ ἡ ὑπερέχουσα πάντα νοῦν φρουρήσει τάς καρδίας ὑμῶν» (Φιλιπ. δ´ 7). Ἀνέφερε δέ τό περί εἰρήνης ρητόν ὁ θεσπέσιος Μουσουργός, διά νά χαρακτηρίσῃ τήν πέμπτην Ὡιδήν, τῆς ὁποίας ποιητής εἶναι ὁ Προφήτης Ἡσαΐας λέγων· «Κύριε ὁ Θεός ἡμῶν, εἰρήνην δός ἡμῖν· πάντα γάρ ἀπέδωκας ἡμῖν» (Ἡσ. κς´ 12).

Ἤθελε δέ ἀπορήσῃ τινάς, κατά τόν Πτωχόν Πρόδρομον, πῶς ὁ μέν Παῦλος εἶπεν ἀνωτέρω, ὅτι ὁ Χριστός ἀπέκτεινε τήν ἔχθραν ἐν τῷ Σταυρῷ, ὁ δέ Μελωδός λέγει ἐδῶ, ὅτι ἀπέκτεινεν αὐτήν ἐν τῷ Ἰορδάνῃ; Ἡμεῖς λοιπόν λύοντες τήν ἀπορίαν, κατά μέν τό πρόχειρον καί ἁπλούστερον νόημα λέγομεν, ὅτι τήν ἔχθραν ὅπου ἡμεῖς εἴχομεν πρός τόν Θεόν, ἔλυσεν ὁ Δεσπότης Χριστός μέ ὅλα τά Μυστήρια τῆς ἐνσάρκου Οἰκονομίας, καί ἐφιλίωσεν ἡμᾶς τῷ Θεῷ καί Πατρί μέ τήν Σύλληψιν, μέ τήν Γέννησιν, μέ τό Βάπτισμα, μέ τό Πάθος, μέ τόν Σταυρόν, καί μέ τόν Θάνατόν Του· καί διά νά εἰπῶ καθολικῶς, ἐφιλίωσεν ἡμᾶς τῷ Θεῷ καί Πατρί μέ ὅλα τά θεοπρεπῆ, καί ἀνθρωποπρεπῇ θαυμάσια ἔργα, ὅσα ἐποίησεν ὁ Δεσπότης Χριστός ἐν τῇ ἐνσά